RICHARD MILES: Từng có một thành phố ở nơi đây.
Một cảng biển thịnh vượng vào Kỷ Đồ Đồng thuộc bờ đại dương Syria ngày nay,
với những cung điện, đền tháp, kho bãi, nhà xưởng,
chợ, cửa hàng, các con phố
và số lượng dân cư lên đến hàng chục ngàn người.
Nhưng sau đó, chỉ khoảng 3,000 năm trước,
Ugarit đã bị phá hủy mãi mãi.
Ugarit trở thành nạn nhân của một thảm họa nhân tạo
đến từ biển cả.
Dòng người trốn chạy tuyệt vọng đã nhấn chìm nó
kéo theo hàng chục thành phố Kỷ Đồ Đồng, từ Hy Lạp tới Syria,
từ Thổ Nhĩ Kỳ cho đến Ai Cập.
Quá trình tàn phá các khu trung tâm vĩ đại này
biến nền văn minh hơn 4,000 năm thành một lớp tro bụi.
Nối tiếp sự sụp đổ của Kỷ Đồ Đồng, nền văn minh bị tụt hậu nhưng không tuyệt diệt.
Những người sống sót từ cuộc thảm họa tiếp tục đấu tranh,
sát cánh bên nhau.
Trong cuộc chiến sống còn này,
sức mạnh cứng nhắc của quân đội cũng như sự tàn bạo của chính quyền
sẽ phải đương đầu với tính mềm dẻo của hoạt động thông thương,
trong một thời đại mới khắc nghiệt.
Kỷ Đồ Sắt.
Sự sụp đổ của các vương quốc Kỷ Đồ Đồng là một lời cảnh tỉnh
về sự mong manh của nền văn minh,
nhưng đồng thời cũng rất bền chắc.
Vào thời kỳ mới, nền văn minh tái xuất hiện,
được tôi luyện trong ngọn lửa xung đột,
trở nên chắc chắn và linh hoạt hơn bao giờ hết.
Đây là thị trấn Pylos, nằm ở phía Tây Peloponnese.
Vào cuối Kỷ Đồ Đồng, mảnh đất Hy Lạp này
cư ngụ trên vùng rìa của thế giới văn minh.
Về phía Tây Bắc, chính là lục địa Châu Âu,
nơi các mối quan hệ dòng tộc trong bộ tộc vẫn còn chiếm ưu thế.
Còn ở mạn Đông Nam là đảo Crete, Cyprus, Syria và Anatolia.
Những trạm dừng chân trên con đường hướng về
các thành phố đầu tiên của vùng đồng bằng Lưỡng Hà và Ai Cập.
Những thành phố cổ đại xuất hiện vào cuối Kỷ Đồ Đồng.
Hoạt động khai hóa
đã được diễn ra ở đó suốt hơn 3,000 năm
và vẫn tiếp tục phát triển mạnh mẽ.
Tại Pylos này, nền văn minh còn tương đối mới.
Cộng đồng người Mycenae, tên gọi dành của người Hy Lạp Kỷ Đồ Đồng,
đã học hỏi thành tựu của nền văn minh từ người Minoan.
Mọi thứ, từ chữ viết, các bức tranh vẽ trên tường
cho đến những hoạt động kinh tế tập trung
đều được tìm thấy trên con đường hướng về phía tây, xuất phát tại đảo Stepping Stone thuộc Crete.
Nhưng người Hy Lạp Mycenae không chỉ là kẻ sao chép.
Những vị vua giám mục và nữ tu sĩ
đã đặt ra luật lệ cho các đền tháp của Crete.
Pylos và tất cả thành phố thuộc Hy Lạp Kỷ Đồ Đồng
đều được cai trị bởi một vị vua sống trong tòa thành,
cùng với đội ngũ thuộc hạ quý tộc,
những binh lính với chiếc mũ răng nanh heo rừng đóng vai trò chủ chốt.
Nhưng các chiến binh bẩm sinh này thường phải đấu tranh cho sự sống của mình.
Khoảng thế kỷ 13 trước Công Nguyên,
mọi thứ trở nên tồi tệ với vương quốc Mycenae.
Thành lũy được củng cố mạnh mẽ,
tại lãnh thổ cai trị của các vị vua Mycenae,
khả năng phòng thủ gia tăng với nhiều thành cao và hào sâu hơn.
Rõ ràng, họ vướng vào xung đột với ai đó.
Các bản báo cáo ở Pylos này
thể hiện sự quan ngại đối với người giám sát, những người bảo vệ biển cả
và thuộc hạ của họ chu du trên xe ngựa.
Nó giống như một hệ thống cảnh báo sơ khai, radar mắt rắn,
kết hợp với mạng lưới thông tin liên lạc nhanh nhất vào Kỷ Đồ Đồng bấy giờ.
Nhưng những người giám sát này đang tìm kiếm điều gì?
Và mối đe dọa vô danh đến từ biển cả đó là gì?
Manh mối tiếp theo của cuốn phim trinh thám lịch sử
có thể tìm thấy ở đây, tại Ugarit, thành phố cảng nằm trên bờ biển Syria.
Ugarit là một trong những thành phố lớn nhất thuộc Kỷ Đồ Đồng.
Chúng phát triển nhanh chóng
nhờ giữ vai trò mắc xích quan trọng trong mạng lưới thông thương.
Chúng liên kết các thành phố cổ đại từ vùng đồng bằng Lưỡng Hà đến Địa Trung Hải,
kéo dài đến vùng đất xa xôi Mycenae, Hy Lạp.
Những di vật ở đây đều nắm giữ câu chuyện
về sự rực rỡ và tinh tế của thành phố,
nơi được miêu tả như là Venice của thế giới cổ đại.
Nhưng vào khoảng những năm 1,200 trước Công Nguyên,
Ugarit đã bị phá hủy hoàn toàn.
Giống Pylos, phần tàn tích của Ugarit lưu giữ các bản viết tay quý giá,
được bảo quản một cách thần kỳ.
Chúng đem đến cho chúng ta cái nhìn thực sự đầu tiên
của tác nhân chính dẫn đến thảm họa
đã từ từ nhấn chìm toàn bộ mảnh đất.
Những bản chữ khắc này là của vị vua Ugarit cuối cùng, Amarapi.
Mặc dù chỉ là các mảnh rời rạc, nhưng nó cũng góp phần vào loạt phim.
Chúng là các bức thông điệp tiền tuyến trong trận chiến sống còn,
được khơi ra bởi một kẻ thù bí ẩn,
kẻ xuất hiện một cách bất ngờ từ vùng biển phía tây.
Những người đầu tiên cảm nhận thấy mức độ nghiêm trọng là các vị vua xứ Hittite của Anatolia,
Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay,
nằm cách Ugarit về phía bắc vài trăm dặm.
Dưới đây là một đoạn của bức thư vua xứ Hittete, Suppliluliumas,
gửi cho vua xứ Ugarit, Amarapi.
"Có những mối nguy hiểm đang dần đe dọa chúng ta với số lượng không xác định."
Tiếp theo có một vết nứt trong đoạn văn.
"Cho dù là gì đi nữa, hãy tìm hiểu và báo cho ta."
Còn đây là bức thư của một trong các vị vua quyền lực nhất khu vực.
Bạn không cần đọc hết nguyên văn
cũng có thể nhận thấy sự hoảng loạn và tuyệt vọng trong yêu cầu của ông.
Bức thư này được vua Amarapi gửi đến cho cha vợ,
vua của xứ Alashiya, chính là Cyprus ngày nay.
Và nó cho thấy Ugarit đã gửi quân đến giúp xứ Hittite
giải quyết những mất mát to lớn.
"Thưa đức cha, tàu của quân địch đã đến."
"Thành phố của ta đã bị thiêu rụi và chúng tiến hành vô số điều man rợ lên đất nước này."
"Cha có biết rằng tất cả binh lính và xe ngựa của ta"
"đều đã được gửi đến Hittete không?"
"Toàn bộ chiến hạm cũng được hạ thủy."
"Mặc cho đất nước bị ruồng bỏ, đức cha liệu có biết chăng?"
"7 tàu chiến của địch đến và gây cho chúng ta biết bao tổn thất."
7 tàu chiến, nó thật sự là Ngày Tận Thế phải không?
Nhưng nó đã lột tả được sự mất mát của các thành phố Kỷ Đồ Đồng này.
Thảm họa, cả tự nhiên và nhân tạo.
Vua Amarapi, vô cùng cảm động,
bỏ qua các rắc rối của mình nhằm trấn an mẹ của ông.
"Mẹ kính yêu, xin đừng để con tim người sợ hãi và lo lắng."
Một sự lạc quan trong tình cảnh vô cùng tồi tệ hiện tại.
Trong một bức thư khác gửi cho Zarden, ông lại không hề giấu diếm.
"Toàn bộ lương thực đã cháy rụi."
"Vườn nho có lẽ cũng cùng chung số phận."
"Thành phố của chúng tôi bị tàn phá và có thể ông đã biết."
Dấu chấm hết dành cho Ugarit.
Xuyên suốt những bức thư đầy cảm xúc này không đề cập đến danh tính của kẻ thù.
Thực tế các bạn có cảm tưởng rằng Ugarit không thật sự biết được cái gì đã tấn công mình.
Nhưng khi mối đe dọa lan sang phía nam và đông,
kẻ thù bắt đầu xuất hiện rõ ràng.
Tại Medinet Habu, gần Luxor,
trên bức tường mạn đông của lăng mộ Pharaoh Ramses III,
các bạn có thể thấy điều gì đã xảy ra
khi những con tàu từng xóa sổ Ugarit khỏi bản đồ, hướng về phía nam vào Ai Cập.
Vua Ramses ngự ở đó, sừng sững to lớn,
với cánh cung đã lên dây hướng về làn sóng kẻ thù đang tràn về,
những kẻ mọi rợ với chiếc mũ răng nanh heo rừng
và kiểu tóc Mohican lạ lùng.
Theo ghi chép của người Ai Cập, chúng là một liên minh cướp biển,
gồm tộc người Peleset, Shekelesh, Habaru.
Những kẻ xâm lược đến từ Ý, Sardinia, Sicily và Aegean.
Các đoàn du mục rìa sa mạc Levant.
Lũ người cách xa nền văn minh nhân loại.
Ai Cập đã từng vướng vào rắc rối với cướp biển phương tây trước đây.
Năm thứ 8 của triều đại Ramses, khoảng năm 1,800 trước Công Nguyên,
chúng trở lại với số lượng đông hơn gấp nhiều lần.
Và, lần này, còn có thêm những vấn đề mới.
Chúng đưa phụ nữ và trẻ em theo mình.
Theo một giả thuyết, đây không đơn thuần chỉ là trận đột kích cướp bóc,
mà là một đợt di dân số lượng lớn.
Có lẽ bỏ lại quê hương của họ ở phương tây
và tìm kiếm vùng đất định cư mới.
Không ai biết chắc nguyên nhân dẫn đến cuộc di cư hàng loạt
của liên minh cướp biển trong giai đoạn này là gì.
Một số lý giải cho rằng do một thảm họa tự nhiên,
như lũ lụt, nạn đói, động đất hay núi lửa phun trào,
đến các đợt di dân mạnh mẽ xuất phát từ Trung Quốc xa xôi
và lan truyền, gây ra hiệu ứng domino to lớn.
Cho dù thế nào đi chăng nữa, đợt sóng này
đã quét sạch thế giới văn minh, và chỉ để lại một đống đổ nát hoang tàn.
Dựa vào các sự kiện được ghi lại tại đây,
đội quân của vua Ramses đã đánh tan liên minh cướp biển.
Đối với phần còn lại của thế giới văn minh,
sự chế ngự cơn tuyệt vọng
hay sự tàn khốc của quân địch đến quá trễ.
Chỉ trong vòng 50 năm, khoảng từ năm 1,200 đến 1,150 trước Công Nguyên,
nhiều trung tâm văn hóa Kỷ Đồ Đồng,
từ Hy Lạp đến vùng Cận Đông,
lần lượt bị tàn phá.
Từng vùng một, tên của chúng được thêm vào vòng quay hủy diệt.
Phía tây là Pylos, Sparta, Mycenae, Athens, Iolkos.
Bờ đông là Hattusa, Tarsus, Carchemish, Alalakh
và Ugarit, thành phố diệt vong của vua Amarapi.
Tiếp đến là Qatna, Qadesh, Hazor, Lachish,
Megiddo hay còn gọi là Armageddon,
nơi những nhà khảo cổ học chỉ phát hiện thấy lớp tro tàn,
minh chứng cho thấy ngày tận thế của thế giới.
Các thành phố này không phải bị đánh sập bởi nhát búa của kẻ thù
mà do sự bào mòn của đám người lưu vong nghèo khó.
Những người ở phía bên kia tấm cửa kính văn minh nhân loại
nhưng dựa vào sự tuyệt vọng cùng với số lượng đông đảo để đập tan tất cả.
Tính mỏng manh của các trung tâm một thời hùng mạnh này
đã cho thấy tất cả sự phức tạp của nó,
nền văn minh Kỷ Đồ Đồng
cũng chỉ mỏng manh như một lá vàng.
Thảm họa liên minh cướp biển
là một trong những bước ngoặt lịch sử trong câu chuyện của chúng ta,
khi không có đài phát thanh.
Ở nhiều nơi, bản chữ khắc cũng biến mất cùng với lịch sử.
Ngành nông nghiệp sụp đổ, các thành phố bị bỏ hoang,
dân số giảm mạnh, mối liên kết giữa con người tàn lụi,
thế giới co rút lại.
Các nguyên liệu thô trở nên cồng kềnh.
Thậm chí tại nhiều nơi, đèn dầu bị xóa sổ.
Đây chính là giai đoạn Tiền Trung Cổ.
Trong nhiều thế kỷ sau đó,
cơ thể mong manh quý giá, nền văn minh, sẽ nằm im bất động.
Hệ thống phức tạp của nó không còn phù hợp với thời đại mới nữa.
Nhưng nó dần dần hồi sinh.
Và khi câu chuyện về nền văn minh một lần nữa được hé lộ,
nó trở thành một thế giới mới, khốc liệt hơn,
Kỷ Đồ Sắt.
Sắt từng là một kim loại quý, được tán dương trong thơ ca và sử dụng làm đồ trang sức.
Nhưng nhờ kỹ thuật tôi cứng biến nó thành thép,
đã làm cho một thứ kim loại quý giá trở nên vô cùng cần thiết.
Các kỹ thuật này xuất hiện lần đầu tiên tại Anatolia thuộc Kỷ Đồ Đồng,
là những kỹ thuật bí ẩn được lưu giữ cẩn thận.
Nhưng sự sụp đổ của vương quốc Hittite
bởi liên minh cướp biển khiến cho nhiều chuyên gia về sắt chuyển đi nơi khác,
mang công thức bí ẩn theo mình.
Không giống như đồng đỏ và thiếc, các nguyên liệu thô cho đồng,
thành phần của thép là quặng sắt và than,
rất phổ biến,
Từ khi bí ẩn về phương pháp luyện sắt được hé mở,
cũng là lúc thực sự bước vào Kỷ Đồ Sắt.
Ban đầu, nó được dùng để làm những dụng cụ thông thường,
nhưng các vũ khí bằng sắt cũng nhanh chóng được chế tạo.
Cuối cùng, sắt được sử dụng rộng rãi trong chiến tranh,
không chỉ phục vụ cho số ít,
mà áp dụng cho phần lớn các chiến binh.
Những hệ quả chính trị xã hội của cuộc cách mạng đó
sẽ diễn ra trong suốt nhiều thế kỷ tiếp theo.
Nhưng câu hỏi đầu tiên, nhóm người nào sẽ phát triển cường thịnh
trong Thời Kỳ Đồ Sắt mới này.
Người chiến thắng, kẻ thua cuộc và bộ phận nắm quyền trên mảnh đất sẽ là ai?
Sự sụp đổ của các vương quốc Kỷ Đồ Đồng
cũng tương tự như sự biến mất của loài khủng long.
Trong lúc những con mãnh thú khổng lồ đấu tranh sinh tồn,
một bộ phận biến thể các sinh vật giống động vật có vú
bắt đầu bước ra ngoài ánh sáng.
Trong số thế hệ kế thừa đó là những người đã tạo ra điều này,
kỹ thuật mạ vàng khá tinh xảo của Byblos, ngày nay chính là Lebanon.
Họ được biết đến thông qua lịch sử, chứ không phải do sự nổi tiếng của bản thân, giống như người Phoenicia.
Và các thành tựu của văn minh Kỷ Đồ Đồng
được đặt lên đôi vai nhỏ bé của họ
tiếp tục chuyển giao cho thời đại mới, Kỷ Đồ Sắt.
Với một người không quá bận tâm
đến lịch sử của thế giới cổ đại,
những thành tựu của người Phoenicia tương đối ấn tượng.
Các kỹ thuật hàng hải và đóng tàu tiên tiến,
những cải cách tài chính thương mại,
hoạt động khám phá và thực địa khu vực Trung và Tây Địa Trung Hải.
Tất cả điều này đều có ảnh hưởng tích cực
đối với việc bảo tồn và khôi phục nền văn minh
sau sự sụp đổ của Kỷ Đồ Đồng.
Nhưng các thành tựu đó đều bị lu mờ
bởi kỹ thuật tinh luyện sắt, thứ đã làm biến đổi thế giới cổ đại.
Đây là quan tài của Ahirom,
vi vua cai trị Bublos trong khoảng thời gian năm 1,200 trước Công Nguyên.
Và dòng chữ được khắc dọc phần trên này
được đánh giá là bảng ký tự chữ cái cổ nhất thế giới.
Đáng sợ thay, nó lại là một lời nguyền ám lên những ai
dám mạo phạm đến lăng mộ của đức vua.
Thực tế, sự phát triển bảng chữ cái của người Phoenicia
là một tài sản đáng quý mà chúng ta vẫn còn được thừa hưởng cho đến ngày nay
Hệ thống chữ viết trước đó, các ký tự tượng hình của người Ai Cập
hay những chữ hình nêm Akkadian
là loại mã câu nệ nguyên tắc dựa trên hệ thống biểu tượng phức tạp,
đại diện cho vật thể hay âm tiết của từ.
Các kỹ năng cần thiết để sử dụng chúng
bị thu hẹp trong một lớp học của nhiều bậc trí thức đã qua đào tạo.
Bảng chữ cái đơn giản hơn rất nhiều.
Mỗi chữ cái ứng với một âm nói,
do đó, việc học cách phát âm bảng chữ cái
giúp bạn đọc được các từ,
thậm chí ngay cả khi bạn không biết nghĩa của chúng.
Hệ thống chữ cái giống như hoạt động ghi âm bài diễn thuyết hơn là quá trình giải mã
nên chúng có thể được học và dạy một cách dễ dàng.
Do đó, khi vũ khí bằng sắt dần phổ biến,
bảng chữ cái cũng bắt đầu được lan rộng,
phá vỡ tính độc quyền trong tay nhóm trí thức.
Bảng chữ cái Phoenicia gồm 22 ký tự.
Tất cả chúng đều là phụ âm,
nó cho thấy bản khắc này không có chứa nguyên âm.
Nó giống như một đoạn tin nhắn viết tắt
của lũ trẻ bây giờ.
Điều này giúp cho việc ghi âm và truyền thông
trở nên nhanh chóng và hiệu quả,
đó chính xác là những gì giới thương gia Phoenicia cần.
Người Phoenicia có khiếu kinh doanh bẩm sinh.
Một truyền thống vẫn được duy trì đến ngày hôm nay tại Lebanon,
nơi phần lớn các thành phố chính của người Phoenicia được tìm thấy.
Đây là Bublos. Trong Kỷ Đồ Đồng,
trước khi sự tàn phá của liên minh cướp biển ập đến,
thành phố Phoenicia này là một vương quốc chư hầu thuộc Ai Cập,
nhiều đồ tạo tác và kiến trúc đã chứng minh điều đó.
Đây chính là Đài Tưởng Niệm, xây dựng vào khoảng năm 1,300 trước Công Nguyên,
ngay trước khi Kỷ Đồ Đồng suy tàn.
Đài tưởng niệm, biểu tượng cho thần mặt trời Ai Cập, Ra,
một trong các đặc điểm phổ biến trong kiến trúc tôn giáo của Ai Cập
và sự hiện diện của nó tại đây cho chúng ta biết
về sự thống trị của người Ai Cập trong giai đoạn này.
Nhưng thảm họa liên minh cướp biển đã thay đổi mọi thứ,
bao gồm cả Ai Cập.
Bức tường Medinet Habu có lẽ đã chứng kiến toàn bộ sự tàn phá
của mối đe dọa từ đại dương đó,
mở ra thời kỳ khó khăn của Ai Cập.
Khi mọi chuyện dần ổn định sau 2 thế kỷ đen tối đầy hỗn loạn,
những ngày tháng hoàng kim của Ai Cập đã kết thúc,
dựa vào ghi chép trong truyện Wenamun.
Tôi cho rằng tất cả người đứng đầu của các quốc gia hùng mạnh
nên đọc và suy ngẫm câu chuyện Wenamun,
một quan chức cao cấp của thành phố Thebes, thuộc Egypt,
người chuyển đến Byblos vào những năm 1,075 trước Công Nguyên.
Đó là một câu chuyện hoàn toàn nghiêm túc về những điều xảy ra
khi xếp hạng tính dụng quốc gia tuột xuống chạm đáy.
Bản Báo cáo của Wenamun là bản ghi chép cá nhân đầu tiên của một quan chức cao cấp,
người đã chuyển đến Byblos
để tìm kiếm nguồn tài nguyên được săn lùng nhiều nhất trong khu vực, gỗ xây dựng,
có nguồn gốc từ cây tuyết tùng truyền thuyết của Lebanon.
Ngày nay, những dãy núi thuộc Lebanon
gần như đã không còn bóng dáng của loại cây đặc biệt này,
nhưng vào thời điểm nó, là cả một rừng trù phú
cung cấp gỗ nguyên liệu thơm, kích thước lớn
cho hoạt động đóng tàu và xây dựng đền thờ.
Truyền thuyết kể rằng có một vị vua Pharaoh Ai Cập đã búng ngón tay thần thánh của ngài
để chuyển cả khu rừng tuyết tùng xuống phía nam.
Nhưng theo khám phá của Wenamun,
từ khi liên minh cướp biển xuất hiện, mọi thứ đều bị thay đổi.
Chuyến đi tới Byblos của ông không phải là một hành trình dễ dàng.
Xảy ra cướp bóc xuyên suốt dọc đường đi,
sau đó, ông còn phải chờ đợi 29 ngày để được chấp nhận
một cuộc gặp mặt khiên cưỡng của Tjekerbaal, vị thương gia quyền lực của thành phố.
"Những gì cha của người đã làm, cha của cha người đã làm,"
"tôi cũng sẽ làm như vậy." Wenamun tuyên bố một cách dõng dạc,
đáp trả lại câu trả lời của thương nhân xứ Byblos.
"Và tôi sẽ làm, chỉ cần ngài trả tiền."
"Tôi không phải là đầy tớ của ngài, cũng không phải là đầy tớ của đức vua."
Rõ ràng, mối quan hệ giữa Byblos và Ai Cập lúc này dựa trên mối ràng buộc thương mại.
"Tiền trao, cháo múc."
"Và xin đừng đòi hỏi lòng tin như hành động xúc phạm từ chối".
Đối với các thành phố giao thương thuộc bờ biển Địa Trung Hải,
sự sụp đổ của Kỷ Đồ Đồng giống như một ngọn lửa thiêu rụi sợi dây nguyên tắc
và phát ra ánh sáng màu xanh lục cho những nhà kinh doanh, sự tự do mậu dịch.
Được giải phóng khỏi sự kiềm kẹp của vua chúa,
Khi những vị vua trở lại, quyền kiểm soát của họ không còn tuyệt đối nữa.
Thay vào đó, họ tham gia vào hoạt động kinh doanh với các thương nhân giàu có quyền lực,
cho họ vay tiền nhằm đảm bảo dự án thương mại.
Về phần mình, những thương nhân chiếm được một vị trí trong vọng,
có khả năng điều phối các chính sách của thành phố
và luôn đóng vai trò quan trọng nhất.
Chúng ta biết rằng,
mọi hoạt động kinh doanh thành công, đều có một USP,
lợi điểm bán hàng độc nhất.
Và đối với người Phoenicia, đó chính là đại dương và chủ quyền trên biển của họ.
Chúng ta nhận thấy được điều đó qua các xác tàu từ Kỷ Đồ Đồng,
biển là một cung đường giao thương vô cùng quan trọng,
nhưng trong suốt Kỷ Đồ Sắt,
người Phoenicia biến nó trở thành một siêu xa lộ.
Họ chính là đoàn thủy thủ của những vùng đại dương sâu thẳm.
Thay vì ôm sát bờ biển,
dò dẫm thận trọng từng mũi đất,
họ lao thẳng vào vùng nước lớn vô định cả ngày và đêm,
dựa vào phương hướng của ngôi sao đặt theo tên của họ, sao Phoenice, hay sao Bắc đẩu.
Với kỹ năng hàng hải tiên tiến của mình,
người Phoenicia bắt đầu kết nối mạng lưới mậu dịch từ Thái Bình Dương đến Đại Tây Dương.
Nhưng họ đang vận chuyển thứ gì trong các chiếc tàu đầu ngựa?
Nhờ vào câu chuyện của Wenamun,
chúng ta biết được cây tuyết tùng của Lebanoe quan trọng như thế nào.
Nhưng người Phoenicia còn kinh doanh nhiều mặt hàng quý giá khác
cho một thế giới đang tự vực dậy
sau cơn bạo bệnh từ sự sụp đổ của Kỷ Đồ Đồng,
và một trong những điều đặc biệt chính là họ luôn luôn liên kết với nhau.
Tại sao người Phoenicia lại có tên gọi như vậy?
Có thể nói, họ sở hữu một cái tên hoàn toàn đúng với bản chất.
Đây là ốc gai, một loài thân mềm biển,
một trong các mặt hàng có giá trị nhất trong thế giới cổ đại.
Một loại thuốc nhuộm nổi tiếng về độ dày màu sắc của nó.
Nói một cách đơn giản, nó tạo ra màu tím.
Người Phoenicia tập trung kinh doanh sản phẩm này,
nên người Hy Lạp gọi họ là "phoinix", từ dùng để chỉ màu tím,
từ đó trở thành Phoenicia, nhóm người tím.
Nếu bạn xuôi dọc theo bờ biển này vào 3,000 năm trước,
bạn đang hướng về một cảng biển của người Phoenicia.
Manh mối đầu tiên chính là đặc điểm địa lý.
Một mũi đất ngầm kéo dài ra biển hoặc một hòn đảo gần bờ khá lớn.
Đó là các vị trí để đặt thành phố ưa thích của người Phoenicia.
Những khu vực ngập nước.
Và khi bạn đến gần hơn,
đặc điểm của cầu cảng đôi đã hé lộ tất cả,
nó giúp cho tàu thuyền cập bến an toàn,
bất kể hướng gió như thế nào.
Nếu không có một cầu cảng đôi, người Phoenicia sẽ xây lên một chiếc.
Khi đưa tàu vào bến, và đột nhiên gió đổi hướng,
bạn sẽ bắt gặp một mùi hôi kinh khủng của hoạt động sản xuất phẩm màu tím tại vùng ven ô,
sản phẩm xuất khẩu mang đến sự giàu sang cho người Phoenicia.
Chào mừng đến với thành phố Tyre, 3,000 năm trước
là thành phố thịnh vượng và quyền lực nhất của Phoenicia.
Giống như Byblos và Sidon, Tyre phát triển nhanh chóng nhờ mậu dịch.
Vô cùng giàu có, khoảng năm 1,000 trước Công Nguyên,
nó trở thành một nơi sở hữu nguồn sức mạnh quan trọng trong khu vực
đồng thời cũng là nỗi sợ hãi và thèm muốn
của những nước láng giềng.
Trong Kinh Thánh, nhà tiên tri Ezekiel
vẽ nên bức tranh sinh động về thời kỳ vinh quang của Tyre.
Tại một đoạn văn dài và chi tiết, ông lên danh sách khoảng 20 thành phố
và các cảng biển Tyre nhập hàng.
Có bạc, sắt, thiếc và chì từ Tashish.
Một số ý kiến cho rằng đây là Tây Ban Nha.
Ngà voi, gỗ mun và vải lót yên ngựa của Gedda,
thuộc Saudi Arabia.
Gia vị, đá quý và vàng từ Sheba.
Rượu và len của Damascus. Danh sách vẫn còn dài, dài nữa.
"Tyre", Ezekiel nói, "giới hạn của ngươi kéo dài ra tận khơi xa."
"Khi ngươi vận chuyển hàng hóa, nhằm thỏa mãn nhu cầu của nhiều người,"
"ngươi đã làm giàu cho các Vị Vua Trái Đất với sự sung túc của mình."
Isaiah thậm chí còn tuyên bố,
khẳng định Tyre là một chốn ăn chơi trụy lạc.
Nhưng chỉ có một số phần lợi nhuận nhất định mà những thương nhân quyền lực của Tyre
thật sự quan tâm đến
là phần tổng doanh thu vào cuối năm tài chính.
Để tìm hiểu nguồn tài nguyên đem lại sự thịnh vượng cho họ,
bạn cần phải đi vào trong đất liền,
từ các thành phố cảng giảu có thuộc vùng biển Địa Trung Hải
hướng về phương nam, đến mảnh đất của một trong những dân tộc đặc biệt nhất
trong thế giới cổ đại, tộc người Do Thái.
Cũng giống như người Phoenicia, tộc người Do Thái được hưởng sự tự do thương mại
sau khi các vương quốc Kỷ Đồ Đồng sụp đổ.
Theo Kinh Thánh, Jerusalem chính là thủ phủ của vương quốc Israel,
được lập nên bởi vua David và con trai của ngài, Solomon lên kế thừa.
Nhiều nhà khảo cổ học tự hỏi, liệu triều đại của Solomon
hùng mạnh như thế nào.
Đối với họ, các lý giải trong Kinh Thánh chính là ảo cảnh về một thời vàng son,
mơ hồ về tất cả mọi thứ.
Cả những người theo chủ nghĩa nghi ngờ và các tín hữu đều đồng ý rằng sau thời đại Solomon,
tồn tại 2 vương quốc Do Thái riêng biệt trên mảnh đất này.
Israel, hay Samaria, ở phương bắc
và Judah, với toàn bộ thủ phủ trải từ Jerusalem đến phía nam.
2 triều đại
đều là những vương quốc được thừa hưởng nhiều nhất sau sự sụp đổ của Kỷ Đồ Đồng.
Nhưng trong nhiều thế kỷ tiếp theo,
2 miền Nam Bắc phải chịu chung một số phận
tương tự như tất cả các vương quốc nhỏ khác.
Nhưng loài khủng long không hoàn toàn tuyệt chủng.
Họ đã trở lại, nhưng lần này, khoác lên mình một lớp sắt chứ không phải đồng,
mơ về một đế chế thống nhất dựa trên hoạt động bành trướng hung hãn
cùng với hệ thống bạo lực khủng bố.
Đây chính là thời đại của người Assyria.
Đây là Shalamaneser III, vua của xứ Assyria trong suốt thế kỷ thứ 9 trước Công Nguyên.
Trong 35 năm cai trị, hết 31 năm là các cuộc bạo chiến.
Đó chính là chủ trương của người Assyria, chiến tranh.
Chiến tranh trở thành nền móng cho xã hội, kinh tế và nền văn minh của họ.
Với một vị vua Assyria, điều vĩ đại nhất không phải là sự thông thái hay tính công bằng,
mà là Melammu,
một thứ ánh sáng rực rỡ tỏa ra từ trán của mình
gây sợ hãi cho quân địch mà không cần dùng đến những loại bom đạn
hay tên lửa khủng khiếp.
Nếu đặc điểm địa lý là định mệnh, người Assyria sẽ học cách để vượt qua nó.
Với những hậu quả do thảm họa liên minh cướp biển để lại,
vương quốc Assyria đã vươn lên hình thành nên một vùng lãnh thổ nhỏ hình tam giác
nằm giữa vùng đồng bằng Lưỡng Hà và các dãy núi của Iran kéo dài đến phương bắc.
Bị gò ép và bao bọc bởi đất liền,
nó đã học được cách để chiến đấu cho từng tấc đất lãnh thổ của mình.
Được tôi rèn trong khó khăn, nó dần trở nên hùng mạnh
với hoạt động xâm lượt và nền nông nghiệp
đối đầu trực tiếp với các vương quốc láng giềng.
Mỗi năm, vua Assyria sẽ triệu tập đội quân của mình đến Nineveh
và đưa quân xâm phạm những quốc gia
nằm trong phạm vi thu hút đối với họ.
Nó giống như một vụ thu hoạch,
một đợt tập hợp hàng năm nhằm cướp bóc và thu nhận lễ vật cống nạp.
Người Assyria chỉ thờ phụng vị thần của riêng mình.
Tại Babylon và Thebes thuộc Ai Cập, các ngôi đền linh thiêng trụ vững suốt hàng ngàn năm
qua thảm họa chiến tranh đã bị lục soát.
Những vị thần bị đem đặt trước mặt Ashur,
thần chiến tranh của người Assyria.
Họ áp dụng một số hình thức tra tấn vô cùng tồi tệ.
Xiên, cắt khúc,
thiêu sống, lóc da,
giày xéo, đâm mù, tù đày.
Đây là những hoạt động bình thường mỗi khi quân đội Assyria xâm chiếm một thành phố.
Tất cả người dân bản địa chỉ biết ngồi co rúm trong đám lau sậy
cho đến khi đợt sóng bạo lực suy yếu.
Nhưng đó không phải là sự hung bạo thiếu toan tính.
Nó là cơn cuồng bạo được định hướng rõ ràng,
như một dạng công cụ nhằm thực hiện chính sách của nhà nước,
một nền kinh tế khủng bố,
bởi đi kèm với nỗi kinh hoàng khiếp sợ sẽ là nạn cướp bóc.
Cuộc tấn công bất ngờ của vua Shalmaneser Cha lên một vương quốc nằm ở phía đông nam Thổ Nhĩ Kỳ
đã thu được các chiến lợi phẩm sau đây.
40 xe ngựa với đầy đủ dụng cụ,
460 con ngựa, 2,000 gia súc, 5,000 con cừu,
bạc, vàng, chì, đồng và sắt với số lượng lớn khác nhau,
vải lanh thượng hạng cùng nhiều sản phẩm nội thất trang trí,
bao gồm cả những chiếc trường kỷ làm từ ngà voi dát vàng.
Chị em của người thống trị, con gái bậc quý tộc và nhiều tải sản quý giá của họ.
1,500 người bị bắt đi làm nô lệ tại Assyria.
Ông cũng áp đặt lượng cống phẩm cừu, ngũ cốc, vàng và bạc hàng năm.
Và đó chỉ là chiến lợi phẩm thu được từ 1 trong 15 bại quốc trong một năm chinh chiến.
Ai nói chiến tranh không có lợi?
Vua Shalmaneser III đã tiếp bước người cha tham lam của mình.
Dục vọng cướp bóc đã đưa ông về phía tây
đến các thành phố của người Phoenicia thuộc bờ biển Địa Trung Hải
hướng xuống phương nam, tới vương quốc Israel.
Tại cửa sông Dog gần Beirut,
ông cho xây dựng một tượng đài
để ghi dấu những cống phẩm thu được từ các nạn nhân.
Bạn có thể thấy được chiến lợi phẩm gồm những gì
trên Đài Tưởng Niệm Đen vô cùng nổi tiếng của vua Shalmaneser thuộc bảo tàng Anh.
Đây là Jehu, vua của Israel, đang phủ phục
trước sự hiện diện của thần vật Melammu rực rỡ.
Nếu các vị vua hành động đúng đắn,
có lẽ người Do Thái của thế giới cổ đại đã không phải nếm trải
sự đau đớn cùng cực.
Nhưng các vị không làm như vậy, nên người dân phải gánh chịu hậu quả.
Những người kế vị vua Jehu quyết định, thà chết vinh
còn hơn sống nhục.
Vào năm 737 trước Công Nguyên, vương quốc phía bắc Israel
ném bỏ vị trí chư hầu phụ thuộc của mình và liên minh
với đối thủ hùng mạnh của Assyria, Ai Cập.
Một bước đi sai lầm.
"Người Assyria", một nhà thơ đã viết,
"tràn xuống như một con sói trên bãi nhốt súc vật".
Chỉ trong một thập kỷ, vương quốc phía bắc đã biến mất.
Các thành phố của nó bị phá hủy, vùng lãnh thổ được sát nhập,
vô số người dân bị lưu đày đến Assyria.
10 bộ tộc của Israel trở thành 10 bộ tộc chết,
bị nghiền nát bởi cỗ máy chiến tranh Assyria.
Nhưng trong guồng máy bạo tàn của Kỷ Đồ Sắt,
sự mất mát của vương quốc này lại chính là nguồn thu lợi của vương quốc khác.
Nhờ người láng giềng phương bắc hùng mạnh san bằng toàn bộ bản đồ,
vương quốc Do Thái phía nam của vua Judah lúc này đã giành được độc lập,
Jerusalem phát triển thần tốc từ một thị trấn vùng núi không đáng kể
thành thủ phủ quan trọng của nước chư hầu thuộc Assyria.
Và mọi chuyện có thể tiếp tục được duy trì
nếu các vị vua Judah vẫn giữ thái độ phục tùng.
Nhưng vua Hezekiah lại có kế hoạch khác.
Mặc cho số phận kinh hoảng của vương triều phương bắc
vẫn hằn sâu trong ký ức,
ông tiến hành một quyết định định mệnh, chống lại người Assyria,
để chấm dứt việc cống nạp và liên minh cùng với người Ai Cập.
Ông chắc chắn đã nhận thấy được những hệ lụy của nó.
Bức tường khổng lồ này, có nhiều nơi dày đến 20 bộ
được dựng lên cấp tốc.
Và các ngôi nhà nằm trên đường đi của nó đều bị phá hủy.
Đây chỉ là một sự khởi đầu cho chiến lược phòng thủ của vua Hezekiah.
Bạn không thể lấy lí do thiếu sự chuẩn bị kỹ lưỡng để đổ lỗi cho ông.
Ông cũng ra lệnh xây dựng đường ống dẫn ngầm này,
dài 1/3 dặm, cắt ngang tầng đất cứng của thành phố,
được thiết kế để chuyển nước từ một con suối bên ngoài tường thành
vào một bể chứa bên trong.
Vậy, vua Hezekiah đã làm mọi điều có thể.
Ông dựng nên thành lũy, đào địa đạo.
Bây giờ, ông chỉ còn có thể ngồi chờ cơn thịnh nộ của người Assyria
đổ ập xuống bên tai.
Đó cũng là những gì diễn ra khi vua xứ Assyria, Sennacherib,
hành quân vào Judah yêu cầu cống phẩm.
Ngoại trừ việc nó không xảy đến cho Jerusalem.
Vua Sennacherib vô cùng thỏa mãn khi vua Hezekiah ẩn trốn
đằng sau bức tường thành kỳ lạ của mình giống con chim bị nhốt trong lồng,
như một đoạn văn tự của người Assyria khinh khỉnh đề cập đến.
Và khi đó, đội quân Assyria tiếp tục tiến về phía tây
đến thành phố thứ hai của vua Hezekiah, Lachish.
Những điều xảy ra tiếp theo được mô tả chi tiết một cách khủng khiếp trong một bức phù điêu
trang trí cung điện của vua Sennacherib.
Thành phố sụp đổ, tất nhiên, kéo theo tất cả các hệ quả không thể tránh khỏi.
Tại đây, trên sườn dốc phía tây,
những nhà khảo cổ phát hiện ra một ngôi mộ tập thể
gồm trên 1,500 xác đàn ông, phụ nữ và cả trẻ em.
Vài trong số đó có thể là nạn nhân của hành động tra tấn khủng khiếp
được mô tả trên tấm phù điêu.
Phù điêu cũng cho thấy số phận của những người sống sót.
Họ bị lưu đày đến Assyria, nơi đàn ông bị bắt đi làm việc
bên trong các mỏ đá phục vụ cho hoạt động xây dựng tượng đài
để vinh hiển đế chế Assyria hùng mạnh.
Có một đoạn tiếp theo trong câu chuyện của vua Hezekiah chống lại xứ Assyria.
Khi ông chết, hoàng tử Manasseh lên nối ngôi.
Vua Manasseh loại bỏ các chính sách của cha,
quỳ gối khuất phục và tự nhận mình là một chư hầu trung thành
của vua Assyria.
Quan trọng hơn, ông tìm cách thể hiện mình là một kẻ hữu dụng.
Người Assyria hung bạo, nhưng họ không điên.
Nếu bạn dâng cho họ thứ họ cần,
họ sẽ để cho bạn sống.
Vua Manasseh cống nạp dầu oliu cho họ.
Thực tế, ông biến thị trấn Echron, đến tận khu vực phía bắc này,
thành một nhà máy lọc dầu thực sự.
Trên 100 máy ép dầu được tìm thấy ở đó
cho thấy mục địch sản xuất của vương quốc bé nhỏ
nhằm giữ cho con dã thú Assyria tránh xa mình.
Do Thái không phải là quốc gia duy nhất cố gắng đáp ứng đòi hỏi quá đáng của xứ Assyria.
Ngay cả người Phoenicia cũng phải tô điểm cho trò chơi của họ.
Và, chúng ta sẽ thấy, bằng cách đó, họ làm sống lại những thành tựu của nền văn minh
đã bị thất truyền suốt nhiều thế kỷ.
Khi binh lính Assyria càn quét vào lãnh thổ của người Phoenicia,
họ lập tức nhận ra rằng, mình đã bắt được
một tổ ngỗng đẻ trứng vàng.
Những nhà buôn Byblos, Sidon và Tyre vẫn được phép hoạt động như trước đây,
nhưng phần lớn lợi nhuận của họ
được chuyển vào kho bạc Assyria.
Đây là sự thôn tính thù địch không tốn một đồng phí bồi thường nào.
Trên các cánh cổng cung điện của mình tại Balawat, vua Shalmaneser III
khoe khoang về cống phẩm được dân lên từ người Phoenicia,
những chiếc thuyền đầu ngựa của họ bị cướp dỡ hàng hóa xuống
theo số lượng yêu cầu.
Một thế kỷ sau, vua Sargon II, tiến hành một điều tương tự,
trang trí các bức tường của cung điện mới, có kích thước bằng một thành phố ở Khorsabad,
với bức phù điêu khắc hình ảnh những chiếc thuyền của người Phoenicia đang vận chuyển một khối lượng lớn gỗ tuyết tùng Lebanon
nhiều đến mức chỉ có thể đọc thấy trong các câu chuyện Wenamun Ai Cập.
Nhưng người Assyria có lòng tham vô đáy.
Như một thực tế hiển nhiên, số lượng cống phẩm tăng đều đặn 20 lần
khi một vị vua mới lên nối ngôi.
Vì thế, người Phoenicia không còn sự lựa chọn nào khác.
Họ lên thuyền, căng buồm ra khơi
và bắt đầu tìm kiếm thêm nhiều cách làm giàu mới.
Họ hướng về phía tây, tiến vào Địa Trụng Hải.
Đi qua Cyprus và Malta, đến Italy, Sardinia và Sicily,
qua cả Bắc Phi, Ibiza và Tây Ban Nha,
lùng kiếm các thị trường cũng như nguồn nguyên liệu mới,
mở ra nhiều cảng biển và những khu buôn bán dọc trên đường đi,
đặt nền móng, để một ngày nó sẽ trở thành
đế quốc Carthage.
Bây giờ, tôi đang đi đến đảo Mothia.
Nhưng trong suốt thời gian người Phoenicia lập nên thuộc địa của mình ở đây,
khu vực này được nối với đất liền bằng một con đê đắp cao.
Hiện nay, xung quanh tôi là những nhà máy sản xuất muối.
Và người Phoenicia có xu hướng xây dựng thuộc địa gần nguồn muối.
Nó không chỉ được dùng để bảo quản thực phẩm,
mà còn phục vụ cho hoạt động nhuộm màu, một nghề rất nổi tiếng của người "Tyre Tím".
Hòn đảo nhỏ bằng phẳng này nằm ngoài khơi phía tây của Sicily,
ngày nay phần lớn được bao phủ bởi các lớp cây bụi và dây leo.
Nhưng Mothia từng là một trung tâm thương mại nhộn nhịp,
do người Phoenicia lập nên vào đầu thế kỷ thứ 8 trước Công Nguyên.
Và vai trò chính của nó là một trạm cầu nghỉ
trên tuyến đường mậu dịch chạy từ Hy Lạp xuống Italy
cắt ngang qua bờ tây Sicily, và trải xuống tận Bắc Phi.
Nhưng nó cũng có nhiều cụm công nghiệp của riêng mình,
không chỉ sản xuất loại thuốc nhuộm nổi tiếng mà còn chế tạo gốm.
Tại đây chúng ta có thể trông thấy một lò nung gốm điển hình.
Những người này thật sự đã tính toán kỹ lưỡng mọi thứ.
Mặc dù họ đến đây, tìm kiếm nguồn tài nguyên giá trị,
như những chú ông mật cần cù,
người Phoenicia cũng mang theo mình phấn hoa của nền văn minh
đến các vùng đất bị bỏ hoang bởi sự sụp đổ của Kỷ Đồ Đồng.
Và những người được hưởng lợi nhiều nhất
chính là nhóm người Hy Lạp.
Nhưng người Hy Lạp Kỷ Đồ Sắt này là ai,
phải chăng là thế hệ tiếp sau của người Mycenae vào Kỷ Đồ Đồng?
Câu chuyện của họ là gì?
Sự sụp đổ của Kỷ Đồ Đống đã khiến vương quốc Mycenae lâm vào cảnh khó khăn.
Mảnh đất này từng là một phần của nền văn minh.
Khi thảm họa liên minh cướp biển xảy ra,
nó rơi khỏi bờ vực.
Quần thể dân cư tan rã,
hoạt động canh tác bị chuyển đổi trở lại từ nông nghiệp thành sinh hoạt nông thôn.
Thành lũy bị chiếm giữ bởi các vị vua
trở thành một đất nước gồm nhiều bộ lạc
sống khép kín, tách biệt với nhau.
Nhưng giai đoạn Tiền Trung Cổ không hoàn toàn đen tối.
Bản ghi chép khảo cổ ẩn chứa những tia sáng nhấp nháy
Một cổ vật tuy khiêm tốn nhưng mang trên mình
dấu tích của giai đoạn thay đổi này.
Đó là chiếc cốc Nestor,
được tìm thấy tại Pithekoussai,
có niên tuổi vào khoảng thế kỷ thứ 8 trước Công Nguyên.
Trên bề mặt của nó được khắc một bài thơ.
Viết rằng, "Tôi là chiếc cốc Nestor, một chiếc cốc rất tốt".
"Bất kỳ ai uống cạn chiếc cốc này"
"vẻ đẹp của nữ thần Aphrodite sẽ khiến cho dục vọng"
"của người ấy trỗi dậy".
Tôi tin chắc nhiều người trong chúng ta đã nhận thấy hơi nóng
xộc đến sau khi nốc cạn ly rượu.
Nhưng chiếc cốc Nestor nắm giữ một chi tiết quan trọng hơn.
Đoạn thơ ngắn được viết bằng tiếng Hy Lạp sử dụng bảng mẫu tự.
Trước khi Kỷ Đồ Đồng sụp đổ, chữ Hy Lạp được viết dưới dạng ký tự Linear B,
một hệ thống phức tạp với hơn 200 ký tự và biểu tượng,
chỉ thực sự thuận tiện cho hoạt động quản lý sổ sách.
Nhưng ở đây, chỉ một vài thế kỷ sau,
những người nói tiếng Hy Lạp đang sử dụng một bảng mẫu tự súc tích và hiệu quả
với khoảng 30 ký tự để viết thơ.
Rõ ràng, tại thời điểm nào đó trong giai đoạn Tiền Trung Cổ,
người Hy Lạp đã được khai sáng nhờ ai đó.
Việc tiếp nhận tinh hoa tri thức chỉ có thể đến từ người bạn hữu thân cận.
Tại đảo Ischia và những nơi khác, chúng ta biết rằng người Hy Lạp liên minh
cùng với nhà phát minh ra bảng mẫu tự, người Phoenicia.
Cả 2 nhóm người đều đến đây để khai thác sắt, bạc và thiếc
và cuối cùng, thay vì trở thành đối thủ, họ kết thân thành đối tác của nhau.
Điều này cho phép người Hy Lạp theo sát "Người Tím"
và học hỏi những thành tựu văn minh đã mất.
Chỉ vài thế kỷ từ khi bài thơ
được khắc lên chiếc cốc,
một người Hy Lạp, Herodotus, đã viết nên
một kiệt tác gồm nhiều tập có tên "Lịch Sử",
trong đó, ông thừa nhận nhân dân Hy Lạp mang ơn người Phoenicia
vì đã truyền cho họ bảng mẫu tự.
Các nhà sử học sau này tiếp tục thêm nhiều mục vào khoản nợ danh dự đó,
như kỹ thuật trồng nho và cây oliu,
khoản vay sinh lãi và hoạt động ngân hàng,
khối lượng, phép tính đo lường và cả những thể chế chính trị như vương quyền,
tất cả đều được truyền đến phương Tây
nhờ người Phoenicia cần mẫn.
Nhưng người Hy Lạp bản chất vụng về,
chỉ biết cải tiến ý tưởng của người khác.
Họ phát triển bảng mẫu tự của người Phoenicia tiến một bước xa hơn,
phát minh ra thêm 5 chữ cái có âm nguyên âm.
Không còn bị hạn chế bởi các đoạn âm ngắt quãng của bảng mẫu tự Phoenicia,
bảng mẫu tự Hy Lạp trở nên biểu cảm hơn,
cả khả năng thu giữ tốt hơn âm, nhịp điệu của những bài phát biểu,
đoạn thơ cũng như các bản kê khai hàng hóa.
Nhưng sự phù phiếm quyến rũ của chiếc cốc Nestor
không cung cấp thêm manh mối nào về những điều xảy đến kế tiếp.
Một đoạn văn ngắn vô cùng vĩ đại và sâu sắc
đóng vai trò định hình vận mệnh của thế giới biểu đạt Hy Lạp.
"Nữ thần Rage, réo vang cơn phẫn nộ của Achilles."
"Chiến binh xấu số đó, con trai vua Peleus,"
"trả thù cho người người bạn Achae thân thiết,"
"gửi xuống địa ngục vô số linh hồn dũng cảm,"
"các binh lính hùng mạnh chỉ còn là những cái xác thối rữa,"
"làm mồi cho dã thú."
Giai điệu chiến tranh không thể nhầm lẫn của tác phẩm "The Iliad",
16,000 dòng thơ lục ngôn
dẫn bạn thẳng vào với cuộc xung đột tàn phá
xảy ra ngay tại đây, trước những bờ tường của thành Troy
cách đây khoảng 3,200 năm.
Từ bắt gặp đầu tiên trong "The Iliad" là Menon, "phẫn nộ".
Vô cùng rõ ràng và sâu sắc, đó cũng chính là những gì nó toát lên.
Cơn thịnh nộ của những người đàn ông chiến đấu để trả thù, vì danh dự và lợi ích cá nhân,
để chiến thắng và sinh tồn.
Nhưng cũng vì chất xúc tác gây nghiện
đi kèm với sự tàn bạo của chiến tranh.
"Achilles tấn công vào xương đòn, ngay dưới cổ,"
"đâm thanh gươm 2 lưỡi sâu lút đến tận cán."
"Và ghì vua Lycaon xuống, khuôn mặt dí sát vào bụi,"
"dòng máu đen tuôn trào thấm đẫm mặt đất."
"Achilles nắm lấy cổ chân, ném ông ta xuống sông"
"và nhanh chóng trôi dạt xuống hạ lưu, kèm theo những lời nguyền rủa."
"Hãy biến đi, chôn xác cùng loài cá."
"Chúng sẽ hút máu từ các vết thương"
"và chuẩn bị đám tang cho ngươi."
Homer là cái tên gắn liền với bài thơ này, điều chưa từng xảy ra trước đây.
Ông được mô tả với nhiều vai trò khác nhau
như tác giả, nhà soạn nhạc, diễn giả và nhà biên dịch tác phẩm đó.
Nhưng Homer là một cá nhân hay gồm nhiều người?
Một bậc thiên tài, một truyền thuyết hay một nhóm thi sĩ?
Được xem là người con của 7 thành phố khác nhau,
Homer chính là chú mèo Cheshire của nền văn học thế giới.
Luôn luôn biến mất.
Chỉ có một điều chúng ta biết rõ, đó là vào khoảng giữa những năm 750 đến 700 trước Công Nguyên,
"The Iliad" được viết sử dụng phát minh mới, bảng mẫu tự Hy Lạp.
Mặc dù tiếng Hy Lạp
không giống như bất cứ ngôn ngữ nào trước đây.
Nó là sự pha trộn từ nhiều thổ ngữ khác nhau.
Hãy tưởng tượng một bài thơ tiếng Anh
được viết bằng tiếng Texas, Jamaica, Scotland và Nam Phi.
Nó cũng là sự kết hợp của công nghệ chế tạo vũ khí,
chiến thuật quân sự và thể chế chính trị
được đúc kết qua thời kỳ cổ đại cũng như hiện đại.
Tuy nhiên, đối với người Hy Lạp, nó phải có ý nghĩa.
Vẫn còn trên 180 bản thảo "The Iliad".
Nhiều gấp đôi số lượng của sử thi thần thoại cùng tác giả, "The Odyssey".
Một phép đo lường thô thiển nhưng nói lên được sự phổ biến và tính thích hợp của một tác phẩm.
Một lý do giải thích cho vai trò trung tâm của "The Iliad" đối với nhân dân Hy Lạp
là bởi họ có thể thấy chính bản thân mình
và chế độ xã hội mà họ đang cố xây dựng trong đó.
Với giọng điệu gay gắt xuyên suốt, "The Iliad" cũng đưa ra các câu hỏi sâu sắc
về bản chất của xã hội, phẩm chất của nhà lãnh đạo,
những luật lệ được điều chỉnh bởi sự đồng thuận của nhiều người.
Thành Troy kiên cố với các cánh cổng cao chót vót, đường xá rộng thênh thang và những tòa tháp nguy nga
là thành phố tự trị lý tưởng mà người Hy Lạp thèm khát.
Và chiến binh Hector cao quý,
người chiến đấu và hy sinh cho sự sinh tồn của thành phố,
chính là nhà đấu tranh cho nền văn minh, một anh hùng thật sự của "The Iliad".
Người Hy Lạp, như đàn sói gầm rú trước cổng,
những người đang vướng vào khó khăn và cũng tạo ra rắc rối.
Họ tranh luận về các nguyên nhân khiến họ có mặt ở đây,
về tính công bằng và động cơ của những nhà lãnh đạo.
Và chính điều này đã đưa các quan điểm chính trị cũng như thơ ca vào trong "The Iliad".
Theo truyền thuyết, đây là nơi đóng quân của người Hy Lạp.
Những chiếc thuyền màu đen được kéo vào bờ, gần cửa sông Scamander.
Thành lũy và mương hào được bao phủ bởi các bức tường gỗ mọc lên xung quanh.
Một khu trại dã chiến đối đầu với thành Troy kiên cố.
Đây là nơi anh hùng Achilles, rời bỏ cuộc chiến,
nơi hoàng tử Agamemnon gào thét,
cố gắng duy trì quyền lực đế vương của mình.
Đây là nơi Odysseus đa mưu, một quý tộc khôn ngoan
vạch ra và thực hiện kế hoạch của ông.
Và cũng chính tại đây, một cuộc tranh luận nổ ra,
không có lời giải đáp,
và sẽ còn đeo đuổi người Hy Lạp
nhiều thế kỷ sau đó.
Binh lính Hy Lạp được tập trung để nghe quyết định từ chủ tướng
có nên từ bỏ cuộc vây hãm
và trở về nhà hay không.
Họ chỉ có thể lắng nghe, chấp nhận và tuân lệnh,
nhưng có một người dám đứng lên bày tỏ quan điểm của mình.
Thersites chỉ là một người lính có nhiệm vụ chuyển giáo,
một bộ binh tầm thường đẫm máu.
Và rõ ràng, Homer không đồng tình với ông ta.
Homer mô tả hắn như một thằng gù, chân đi vòng kiềng,
kẻ xấu xí nhất từng đặt chân đến thành Troy.
Những lời nói, mặc dù rít xuyên qua hàm răng gãy mẻ, nhưng vẫn vô cùng trôi chảy lưu loát
khi ông lăng mạ vua hoàng tử Agamemnon, bậc Đế Vương, và yêu cầu người lui quân ngay lập tức.
Với nhuệ khí xuống thấp,
đây là thời điểm quan trọng trong trận chiến trường kỳ.
Chính Odysseus là người chặn đứng lời tuyên truyền phản nghịch đó.
"Ngươi là ai mà dám tranh luận cùng đức vua?", ông hỏi,
trước khi đánh gục Thersites bằng chiếc gậy quyền.
Bạo động đã được giải quyết, cuộc vây hãm sẽ tiếp tục,
nhưng các câu hỏi vẫn còn đó,
"Ngươi là ai mà dám tranh luận cùng đức vua?"
Nhiều thế hệ người Hy Lạp tiếp bước các anh hùng thành Troy
sẽ mang lại nhiều lời giải đáp khác nhau cho câu hỏi đó.
Cùng với nó, họ sẽ thay đổi thế giới của mình mãi mãi
và đồng thời, cũng đặt nền móng cho thế giới của chúng ta.
Dịch: Võ Mạnh Lân (vomanhlan3005@gmail.com)